نشریه نیوزویک نوشت که بر اساس آمارهای «برنامه داده‌های منازعات اوپسالا»، تنها در سال گذشته ۶۵ جنگ مسلحانه بزرگ ثبت شده که در هشت مورد از آن‌ها ارتش‌های رسمی کشورها مستقیماً با یکدیگر وارد نبرد تن‌به‌تن شده‌اند.
هنگامی که دومین جنگ جهانی در سال ۱۹۴۵ با ده‌ها میلیون کشته، ویرانی شهرهای بزرگ و فروپاشی کامل اقتصادها پایان یافت، ساختارهایی همچون سازمان ملل متحد، پیمان‌های نظامی و همگرایی‌های اقتصادی ایجاد شدند تا اختلافات پیش از کشیده شدن به شلیک گلوله‌ها حل‌وفصل شوند.
اگرچه جنگ‌ها کاملاً متوقف نشدند، اما نبردهای مستقیم میان قدرت‌های بزرگ تا حد زیادی رخت بربست و توهمی در غرب پدید آمد که بشریت در حال پشت سر گذاشتن خوی توحش است؛ توهمی که اکنون نقش بر آب شده و پنج متغیر کلیدی چرایی گسترش دامنه نبردها از اوکراین و نوار غزه تا اتیوپی و میانمار را توضیح می‌دهند.
دگرگونی نظم جهانی و فرسایش اهرم‌های مهار بین‌المللی
بر اساس داده‌های موسسه تحقیقات صلح اسلو (PRIO)، در سال ۲۰۲۳ تنها دو منازعه مستقیم میان‌دولتی فعال بود، اما این آمار در سال ۲۰۲۵ به هشت مورد رسید که بالاترین رکورد از سال ۱۹۴۶ به شمار می‌رود.
پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، آمریکا در دوره‌ای تک‌قطبی از نفوذ نظامی و اقتصادی کم‌نظیری برخوردار شد که اگرچه جهان را امن نساخت، اما فضای تحرک قدرت‌های منطقه‌ای را برای دست‌اندازی به مرزهای همسایگان به شدت محدود می‌کرد؛ زیرا متجاوزان حامیان بین‌المللی چندانی برای پوشش دیپلماتیک یا تسلیحاتی خود نمی‌یافتند.
اکنون این نظم یکپارچه فرو پاشیده است؛ ایالات متحده تحت ریاست دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا آشکارا از نقش ژاندارم جهان عقب‌نشینی می‌کند تا نفوذ خود را در نیمکره غربی تثبیت کند، روسیه نظم امنیتی اروپا را در اوکراین درهم می‌شکند، چین به عنوان دومین ابرقدرت جهانی قطب اقتصادی جایگزینی ارائه می‌دهد و سازمان ملل نیز به دلیل رقابت‌های شورای امنیت فلج شده است، به طوری که از سال ۲۰۱۴ هیچ ماموریت صلح‌بانی جدیدی تصویب نشده است.
جهانی شدن جنگ‌های محلی و سرایت به شریان‌های بازرگانی
رقابت میان قدرت‌های فرامنطقه‌ای موجب شده تا جنگ‌های محلی نیز ماهیتی بین‌المللی به خود بگیرند.
کشور یمن نماد بارز این تحول است؛ سرزمینی که نبرد داخلی آن به آزمایشگاهی برای رقابت‌های بازیگران خارجی تبدیل شد؛ جایی که جنبش انصارالله با اتکا به اهرم مسدودسازی کشتیرانی در تنگه باب‌المندب، ضربات پرهزینه‌ای به ناوگان‌های آمریکا و انگلیس وارد آورد و اکنون شریان‌های انرژی عربستان را هدف می‌گیرد تا نبردی محلی مستقیماً به بحران تنگه هرمز و زنجیره عرضه جهانی نفت گره بخورد؛ روندی که بر اساس شاخص جهانی صلح، افزایش ۱۷۵ درصدی جنگ‌های داخلی بین‌المللی‌شده را از سال ۲۰۱۰ رقم زده است.
علاوه بر این، فرسایش حاکمیت ملی موجب تجزیه کشورهای ضعیف شده است؛ هم‌اکنون ۶۵ جنگ ثبت‌شده جهان تنها در جغرافیای ۳۵ کشور متمرکز هستند، به طوری که کشور میانمار هم‌زمان درگیر پنج نبرد داخلی است و در آفریقا، از کنگو و سودان گرفته تا اتیوپی، سومالی، نیجریه، مالی و بورکینافاسو، ارتش‌های دولتی در محاصره ده‌ها گروه شبه‌نظامی، شورشی و کارتل‌های مسلح گرفتار آمده‌اند.
سلاح‌های ارزان، انقلاب پهپادی و مرگبار شدن سیاست‌های هویتی
فناوری نظامی نبردها را به مراتب ارزان‌تر و در دسترس‌تر از گذشته کرده است.
حملاتی که در گذشته نیازمند جنگنده‌های چند ده میلیون دلاری یا موشک‌های فوق‌پیشرفته بودند، اکنون با پهپادهای تجاری دست‌ساز و مواد منفجره ساده توسط چند نیروی شبه‌نظامی اجرا می‌شوند؛ واقعیتی که منجر به جهش خیره‌کننده ۱۱ هزار و ۵۴۰ درصدی حملات پهپادی میان سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۵ شده است.
ورود هوش مصنوعی و رمزارزها این موانع را باز هم کاهش داده است؛ آزمایشگاه هوش مصنوعی انتروپیک اخیراً افشا کرد که کاربران در یمن از سامانه هوش مصنوعی کلود برای نوشتن کدهای هدایت و ناوبری راکت‌ها و موشک‌های بالستیک استفاده کرده‌اند، و بر اساس گزارش‌های تخصصی، گروه‌های مقاومت منطقه‌ای از بسترهای بلاک‌چین برای تامین مالی بدون نظارت شبکه بانکی بهره می‌برند.
به گزارش خبرآنلاین در نهایت، تبدیل شدن سیاست به امری «وجودی» و پیوند خوردن قدرت با شکاف‌های قومی، نژادی و مذهبی، مصالحه را غیرممکن ساخته است؛ رویدادی که در کشور اتیوپی پس از تنش‌های قدرت میان اقوام تیگرای، اورومو و امهارا به نبردی دو ساله با بیش از ۶۰۰ هزار کشته منجر شد و اکنون با نقض آتش‌بس بار دیگر به خون کشیده شده است؛ چرا که باختن در سیاست، به معنای پاکسازی کامل هویتی در میدان زیست تعبیر می‌شود.
جدول مقایسه‌ای پنج پیشران گسترش جنگ‌های مدرن در جهان
| پیشران و متغیر بنیادین | سازوکار اثرگذاری میدانی | نمونه‌های عینی در صحنه جهانی | پیامد بر ساختار بین‌الملل |
|---|---|---|---|
| گذار از نظم تک‌قطبی | عقب‌نشینی آمریکا به نیمکره غربی و ظهور قطب چین و روسیه | جنگ اوکراین و بن‌بست در شورای امنیت ملل متحد | کاهش هزینه و مجازات نقض قوانین بین‌المللی |
| بین‌المللی شدن جنگ‌های داخلی | پیوند منازعات محلی با تجارت و خطوط ترانزیت انرژی | حملات موشکی و پهپادی به باب‌المندب و تاسیسات عربستان | رشد ۱۷۵ درصدی جنگ‌های چندلایه در جهان |
| فروپاشی و تجزیه دولت‌های ضعیف | از دست رفتن مهار مرزها و جولان شبه‌نظامیان چندگانه | درگیری هم‌زمان در ۵ جبهه میانمار، فجایع سودان و کنگو | تمرکز ۶۵ منازعه خونین در جغرافیای تنها ۳۵ کشور |
| تسلیحات ارزان و هوش مصنوعی | مهارناپذیر شدن آسمان با پهپادهای ارزان و تامین مالی رمزارز | پرواز پهپادها در عمق خاک قدرت‌ها و کدنویسی موشکی با هوش مصنوعی | جهش ۱۱ هزار درصدی حملات پهپادی ظرف هفت سال |
| سیاست‌های وجودی و هویتی | گره خوردن کرسی‌های قدرت با شکاف‌های قومی و مذهبی | تجدید نبرد خونین تیگرای در اتیوپی پس از ۶۰۰ هزار کشته | ناممکن شدن توافق صلح و تبدیل نبرد به نبرد بقا |
ثبت دیدگاه