این روزها در بسیاری از خانه‌ها صحبت اصلی همین است؛ «چه رشته‌ای بزنیم؟»، «با این رتبه چه چیزی قبول می‌شوی؟»، «فلان رشته بهتر نیست؟»، «اگر این انتخاب را انجام بدهی و قبول نشوی چه؟»
نتایج اولیه کنکور سراسری ۱۴۰۵ اعلام شده و داوطلبان در حال بررسی کارنامه و انتخاب‌های خود هستند. دفترچه‌های انتخاب رشته نیز منتشر شده و داوطلبان باید با توجه به رتبه و وضعیت کارنامه خود، انتخاب‌هایشان را انجام دهند. اما در میان این همه عدد و جدول و کدرشته‌محل، یک موضوع را نباید فراموش کرد: پشت هر رتبه، یک جوان ایستاده که ممکن است بیشتر از همیشه به آرامش نیاز داشته باشد.
وقتی یک رتبه تبدیل به نگرانی می‌شود
برای یک داوطلب، رتبه فقط یک عدد نیست. ممکن است آن را نتیجه ماه‌ها تلاش خود بداند و حالا احساس کند آینده‌اش به همین عدد وابسته است.
یکی از نگرانی‌های رایج داوطلبان این است که «نکند انتخاب اشتباهی داشته باشم؟» یا «اگر رشته‌ای را انتخاب کنم و بعد بفهمم به آن علاقه ندارم چه؟» از طرف دیگر، خانواده هم نگرانی‌های خودش را دارد. پدر و مادری که ماه‌ها شاهد تلاش فرزندشان بوده‌اند، طبیعی است که بخواهند بهترین انتخاب برای او رقم بخورد. اما همین نگرانی اگر به شکل فشار، سؤال‌های مداوم یا مقایسه با دیگران نشان داده شود، می‌تواند اضطراب فرزند را بیشتر کند.
یک داوطلب می‌گوید: «بعد از اعلام نتایج، بیشتر از خود رتبه، حرف اطرافیان من را نگران کرد. هرکسی یک پیشنهاد داشت. یکی می‌گفت این رشته آینده ندارد، یکی می‌گفت حتماً فلان رشته را بزن و دیگری می‌گفت با این رتبه حیف است فلان رشته را انتخاب کنی.» .اینجاست که نقش خانواده اهمیت پیدا می‌کند.
والدین قرار نیست به جای فرزند انتخاب کنند
به اعتقاد کارشناسان، انتخاب رشته زمانی می‌تواند نتیجه بهتری داشته باشد که داوطلب، خانواده و مشاور در کنار هم قرار بگیرند و تصمیم نهایی بر اساس اطلاعات درست و شناخت واقعی از توانایی‌ها و علاقه‌های فرد گرفته شود. آموزش و پرورش نیز در روزهای اخیر بر اهمیت همراهی خانواده و مشاوران و همچنین حمایت روانی از داوطلبان تأکید کرده است.
والدین البته تجربه بیشتری دارند و می‌توانند درباره شرایط دانشگاه، رفت‌وآمد، هزینه‌ها، شهر محل تحصیل یا آینده شغلی رشته‌ها با فرزندشان صحبت کنند؛ اما این همراهی نباید به معنای انتخاب کردن به جای او باشد. به جای اینکه پدر یا مادر بگوید «این رشته را انتخاب کن»، می‌توان پرسید: «خودت درباره این رشته چه فکر می‌کنی؟» یا به جای اینکه بگوییم «با این رتبه باید فلان رشته را بخوانی»، بهتر است بپرسیم: «بین این رشته‌ها کدام را بیشتر دوست داری و چرا؟» همین تغییر ساده در نوع گفت‌وگو می‌تواند فضای خانه را آرام‌تر کند.
«مقایسه نکنید»
یکی از کارهایی که به گفته کارشناسان می‌تواند فشار روانی داوطلب را بیشتر کند، مقایسه او با دوستان و آشنایان است. اینکه «پسر فلانی با رتبه بهتر چه رشته‌ای قبول شد» یا «دختر فلانی پزشکی می‌خواهد بخواند» شاید در نگاه اول یک گفت‌وگوی معمولی باشد، اما برای داوطلبی که همین حالا درباره آینده خود نگران است، می‌تواند معنای دیگری داشته باشد؛ اینکه «من به اندازه کافی خوب نیستم.»
پژوهش‌های انجام‌شده درباره رابطه خانواده و اضطراب تحصیلی نیز بر اهمیت نوع ارتباط والدین با فرزندان تأکید دارند و نشان می‌دهند الگوهای ارتباطی خانواده می‌توانند با اضطراب تحصیلی نوجوانان ارتباط داشته باشند. بنابراین شاید بهتر باشد در روزهای انتخاب رشته، به جای مقایسه کردن، فقط شنونده باشیم.
فرزندتان را از ترس «اشتباه کردن» نجات دهید
بخش دیگری از اضطراب داوطلبان به ترس از آینده برمی‌گردد. «اگر اشتباه انتخاب کنم چه؟»، «اگر رشته‌ای را انتخاب کنم و دوستش نداشته باشم چه؟» ، «اگر قبول نشوم چه؟» این پرسش‌ها برای بسیاری از داوطلبان طبیعی است. قرار نیست والدین همه این نگرانی‌ها را با یک جمله از بین ببرند، اما می‌توانند به فرزندشان کمک کنند که این نگرانی‌ها را منطقی‌تر ببیند. انتخاب رشته مهم است، اما نباید به داوطلب این احساس منتقل شود که با یک انتخاب، تمام زندگی‌اش برای همیشه تعیین می‌شود.
مسیر تحصیل و شغل برای بسیاری از افراد در طول زندگی تغییر می‌کند. ممکن است فردی در دانشگاه به علاقه جدیدی برسد، مهارت دیگری یاد بگیرد یا حتی بعد از فارغ‌التحصیلی وارد حوزه‌ای متفاوت شود. پس بهتر است به جای ترساندن داوطلب از «انتخاب اشتباه»، به او کمک کنیم اطلاعات بیشتری داشته باشد و انتخاب آگاهانه‌تری انجام دهد.
پدر و مادرها هم اضطراب دارند
البته نباید از کنار نگرانی والدین هم به سادگی گذشت. آنها هم ماه‌ها درگیر کنکور فرزندشان بوده‌اند و حالا می‌خواهند نتیجه این تلاش‌ها را در بهترین شکل ممکن ببینند. یک پدر می‌گوید: «خودمان هم استرس داریم. بالاخره آینده بچه‌مان برایمان مهم است. اما سعی می‌کنیم نگرانی خودمان را به او منتقل نکنیم. شاید چیزی که یک بچه در این شرایط بیشتر از هرچیزی نیاز دارد، این باشد که بداند اگر انتخابش مطابق انتظار ما هم نبود، باز حمایتش می‌کنیم.»
اینجاست که می توان گفت؛ این حمایت، به معنای بی‌تفاوت بودن نسبت به انتخاب رشته نیست. اتفاقاً خانواده می‌تواند نقش مهمی در این مرحله داشته باشد؛ از بررسی دفترچه و شرایط رشته‌ها گرفته تا صحبت درباره شهر محل تحصیل، هزینه‌ها، امکانات دانشگاه و آینده شغلی. اما تصمیم نهایی باید با شناخت و گفت‌وگو شکل بگیرد، نه با فشار.
«چه رشته‌ای دوست داری؟» را جایگزین «چه رشته‌ای قبول می‌شوی؟» کنیم
شاید یکی از بهترین کارهایی که والدین می‌توانند در این روزها انجام دهند، تغییر نوع سؤال‌هایشان باشد. به جای اینکه مدام بپرسند «با این رتبه کجا قبول می‌شوی؟»، بپرسند «چه کاری را دوست داری؟» به جای «پزشکی می‌توانی بیاوری؟»، بپرسند «آیا واقعاً به پزشکی علاقه داری؟» به جای «این دانشگاه بهتر است»، بپرسند «برای تو چه چیزهایی در انتخاب دانشگاه مهم‌تر است؟» این سؤال‌ها به داوطلب فرصت می‌دهد درباره خودش فکر کند و فقط دنبال پیدا کردن یک «قبولی» نباشد.
کارشناسان نیز تأکید می‌کنند که انتخاب رشته باید بر اساس مجموعه‌ای از عوامل انجام شود؛ از علاقه و توانایی‌های فرد گرفته تا شرایط رشته، دانشگاه، محل تحصیل و چشم‌انداز شغلی. بنابراین رتبه مهم است، اما تنها معیار تصمیم‌گیری نیست.
آرامش خانه، از خود انتخاب رشته مهم‌تر است
در روزهایی که خانواده‌ها ساعت‌ها درباره رشته‌ها، دانشگاه‌ها و احتمال قبولی صحبت می‌کنند، شاید لازم باشد بخشی از روز اصلاً درباره کنکور و انتخاب رشته صحبت نشود. یک داوطلب ممکن است نیاز داشته باشد چند ساعت از فضای انتخاب رشته فاصله بگیرد، قدم بزند، با دوستانش صحبت کند یا فقط استراحت کند.
اینکه والدین هر چند ساعت یک بار بپرسند «انتخاب رشته‌ات را انجام دادی؟»، لزوماً به تصمیم بهتر منجر نمی‌شود. گاهی کمی فاصله گرفتن از فضای پراسترس، کمک می‌کند فرد با ذهن آرام‌تری دوباره سراغ انتخاب‌هایش برود.
اگر داوطلب مردد است، عجله نکنیم
تردید در این مرحله طبیعی است. تعداد زیاد رشته‌ها، تفاوت دانشگاه‌ها، شرایط بومی، هزینه‌ها و آینده شغلی می‌تواند تصمیم‌گیری را سخت کند. اگر داوطلب بین چند انتخاب مردد است، بهتر است خانواده به جای اینکه با عجله یک گزینه را به او تحمیل کند، کمک کند اطلاعات دقیق‌تری درباره انتخاب‌ها به دست آورد. استفاده از نظر مشاور متخصص نیز می‌تواند در این مرحله مفید باشد.
مهم این است که مشاوره هم به معنای تصمیم گرفتن به جای داوطلب نباشد.
یک رتبه، ارزش یک جوان را تعیین نمی‌کند
شاید مهم‌ترین پیامی که خانواده‌ها باید در این روزها به فرزندانشان منتقل کنند، همین باشد: نتیجه کنکور، ارزش و شخصیت تو را تعیین نمی‌کند. ممکن است رتبه یک داوطلب مطابق انتظارش نباشد. ممکن است رشته مورد علاقه‌اش را نیاورد یا حتی در انتخاب رشته دچار تردید شود. هیچ‌کدام از این اتفاق‌ها به معنای پایان راه نیست.
یک مادر می‌گوید: «به بچه‌ام گفتم هر نتیجه‌ای که شده، تمام شده. حالا باید ببینیم با شرایطی که داریم چه انتخابی می‌توانیم داشته باشیم. نمی‌خواهم احساس کند اگر رتبه‌اش آن چیزی نشده که می‌خواسته، ما از او ناامید شده‌ایم.» شاید همین جمله ساده، برای یک داوطلب بیشتر از ده‌ها توصیه و تحلیل رتبه آرامش‌بخش باشد.
این روزها چه کارهایی به آرامش داوطلب کمک می‌کند؟
اجازه بدهیم فرزندمان درباره نگرانی‌هایش حرف بزند و وسط صحبت‌هایش سریع راه‌حل ندهیم.
او را با دوستان، اقوام و همکلاسی‌ها مقایسه نکنیم.
درباره رتبه و انتخاب رشته، مدام سؤال نکنیم.
تصمیم‌گیری را به یک گفت‌وگوی خانوادگی تبدیل کنیم، نه جلسه بازخواست.
اطلاعات رشته‌ها و دانشگاه‌ها را با هم بررسی کنیم.
اگر اختلاف نظر داریم، دلیل خودمان را توضیح دهیم، اما در نهایت به نظر و علاقه فرزند هم توجه کنیم.
از جملاتی که آینده را فاجعه‌آمیز نشان می‌دهد، پرهیز کنیم؛ جمله‌هایی مثل «اگر این رشته را نخوانی، آینده نداری» فقط اضطراب را بیشتر می‌کند.
در صورت تردید جدی، از مشاور متخصص کمک بگیریم.
اجازه بدهیم داوطلب در طول روز زمانی را کاملاً از فضای کنکور و انتخاب رشته دور باشد.
مهم‌تر از همه، به او اطمینان بدهیم که حمایت خانواده وابسته به نتیجه انتخاب رشته نیست.
انتخاب رشته، یک تصمیم مهم است؛ نه یک آزمون دوباره
کنکور برای داوطلبان تمام شده، اما برای آنها مرحله دیگری شروع شده است؛ مرحله‌ای که شاید به اندازه آزمون نیاز به آرامش و تمرکز داشته باشد. حالا دیگر قرار نیست چیزی را ثابت کنند. قرار نیست با انتخاب رشته، رضایت همه را به دست بیاورند. قرار است با توجه به رتبه، علاقه، توانایی‌ها و شرایط واقعی زندگی، بهترین انتخاب ممکن را انجام دهند.
والدین هم در این مرحله می‌توانند به جای اضافه کردن نگرانی، بخشی از بار آن را از دوش فرزندشان بردارند. گاهی بهترین کمک خانواده این نیست که بگوید «کدام رشته را انتخاب کن». شاید کافی باشد بگوید:
«آرام باش. با هم بررسی می‌کنیم. قرار نیست آینده‌ات را در یک روز و با عجله تعیین کنیم. ما کنارت هستیم.»
انتخاب رشته وقتی با آرامش انجام شود، احتمالاً تصمیمی سنجیده‌تر خواهد بود. و شاید مهم‌تر از انتخاب یک رشته خاص، این باشد که جوانی که تازه می‌خواهد قدم به مسیر دانشگاه و زندگی حرفه‌ای بگذارد، این مسیر را با احساس حمایت و اعتماد آغاز کند، نه با ترس و اضطراب.
ثبت دیدگاه